Wacław Sieroszewski, „Dwanaście lat w kraju Jakutów”

Monumentalna i pierwsza na świecie praca popularno-naukowa na temat Jakutów, tajemniczego tureckiego ludu żyjącego na dalekiej północy Syberii. 

Czego tu nie ma? Geografia, klimat, roślinność i fauna Jakucji. Pochodzenie Jakutów, ich cechy plemienne, gospodarka, pokarm, odzież, budowle i rzemiosła. To w tomie pierwszym. Tom drugi poświęcony jest sprawom niematerialnym. A więc – co to jest ród jakucki. Rodzina jakucka, małżeństwo i miłość w Jakucji. Jakucki język i utwory ludowe. I w końcu – sprawa najciekawsza, czyli wierzenia jakuckie (bardzo skomplikowany szamanizm). Ten rozdział z książki był wielokrotnie cytowany przez badaczy szamanizmu na całym świecie. Sieroszewski był autorem pierwszego naukowego opracowania szamanizmu. 

Jakuci nie są narodem rdzennie syberyjskim. Są ludem o korzeniach pasterskich, pochodzą ze stepów Azji środkowej. Przyszli na północ wraz ze swymi stadami jakieś tysiąc lat temu i swej zbiorowej pamięci, w swych baśniach, podaniach i zwyczajach zachowali pamięć o tym, że kiedyś mieszkali daleko na południu. 

Wacław Sieroszewski (na zdjęciu u góry) został badaczem Jakucji z konieczności. Los go zagnał w tamte strony. Jego ojciec brał udział w powstaniu styczniowym, on sam był polskim socjalistą, skazanym za działalność rewolucyjną najpierw na pobyt w warszawskiej cytadeli. Potem za zamach na carskiego urzędnika (w czasie zamieszek w więzieniu rzucił w niego ramą wyrwaną z okna) zesłano go na osiedlenie się na Syberii. Zamieszkał najpierw w Wierchojańsku, gdzie zajmował się kowalstwem. Kilka razy próbował uciekać z zesłania, za co został ukarany i przeniesiony jeszcze dalej na północ. Mieszkał wśród Jakutów, miał więc szerokie pole dla swych obserwacji etnograficznych. Ożenił się z Jakutką, która jednak zmarła, pozostawiając mu malutką córkę. 

W latach 90. XIX wieku zaczął wysyłać swoje artykuły naukowe o Jakutach do pism w Petersburgu. W końcu zyskał status naukowca badającego ten lud. Jego pierwsza książka o Jakutach wyszła w 1896 roku. Działalność naukowa była dla Sieroszewskiego przepustką do wolności. Wrócił z Syberii do Warszawy w nimbie znanego naukowca i etnografa ludów dalekiej Północy. W Rosji pozostawił córkę Annę pod opieką zaprzyjaźnionej polskiej rodziny. W 1900 roku ukazało się pierwsze wydanie „Dwunastu lat w kraju Jakutów”.  

Kariera Sieroszewskiego dowodzi, że los Polaków na zesłaniu syberyjskim nie był tak ciężki, jak to się dzisiaj myśli. Dzisiaj mało kto zdaje sobie sprawę, że carskie zesłanie to nie były stalinowskie łagry. Rosja carska chciała zaludniać ogromne puste przestrzenie swego kraju. Ludzie skazani na osiedlenie musieli po prostu jechać na koniec świata i tam żyć tam na względnej swobodzie, meldując się co jakiś czas na posterunku policji. Mogli zakładać firmy i zarabiać na siebie.  Na Syberię trafiało wielu światłych, wykształconych Polaków. Sieroszewski pisze, że samo słowo „Polak” było tam synonimem kogoś mądrego i znającego się na wszystkim. – Coś ty za Polak, skoro chorób leczysz nie potrafisz? – mówili do niego Jakuci. 

Sieroszewski nawet po powrocie do Warszawy z zesłania nadal był niepokorny wobec władz carskich. W czasie rewolucji 1905 roku został ponownie aresztowany i osadzony na Pawiaku. Później uciekł z zaboru rosyjskiego do Krakowa i Zakopanego. Jakiś czas mieszkał w Paryżu. Walczył jako żołnierz w I wojnie światowej. Był związany z socjalistycznym rządem Ignacego Daszyńskiego, który powstał w 1918 roku w Lublinie. W okresie międzywojennym napisał wiele książek, był nawet prezesem Polskiej Akademii Literatury. 

Dzisiaj twórczość Sieroszewskiego jest już nieco zapomniana. Ale tylko u nas. Bo w Jakucji jest to pisarz pierwszego formatu. Jakuci pamiętają o nim, piszą o nim prace naukowe, do Polski przyjeżdżają naukowcy z Jakucji, którzy zajmują się twórczością i biografią Sieroszewskiego. – Czy w Polsce jest mauzoleum Sieroszewskiego? – pytano jakiegoś naszego dziennikarza, który zbłądził w tamte strony. Takie pytanie świadczy o wielkim szacunku, jakim Jakuci darzą tego pisarza.   

Wacławem Sieroszewskim jest zafascynowany polski dziennikarz Michał Książek, który – jak wyznał w wywiadzie – uczył się czytać na książce „Dwanaście lat w kraju Jakutów”, a jako dorosły pojechał do Jakucji. Jest autorem książki „Jakuck”, której wprawdzie jeszcze nie czytałam, ale która zapowiada się interesująco. W Jakucji był także Romuald Koperski w trakcie swoich syberyjskich wojaży, można o tym przeczytać w jego książkach.

Ostatnie wydanie „Dwunastu lat w kraju Jakutów” pochodzi z 1961 r. To po prostu skandal, że do tej pory żadne wydawnictwo polskie nie odważyło się wznowić tej arcyciekawej i unikatowej w skali światowej pracy o Jakutach. 

Sieroszewski Wacław, „Dwanaście lat w kraju Jakutów”, Wyd. Literackie, Kraków 1961 (tom 1 i 2)